Hakem Rehberi

Çocuk ve Gençlik Psikolojisi Dergisi (ÇGPD), hakemlik sürecini bilimsel yayın kalitesinin ve araştırma bütünlüğünün temel bileşenlerinden biri olarak kabul eder. Hakemlerden değerlendirmelerini bilimsel, tarafsız, gerekçeli, yapıcı, gizli ve zamanında tamamlamaları beklenmektedir.

1. Hakemlik Davetini Değerlendirme

Bir hakemlik daveti alındığında hakemin öncelikle aşağıdaki hususları değerlendirmesi beklenir:

• Makalenin konusu hakemin uzmanlık alanıyla yeterince örtüşüyor mu?
• Değerlendirmeyi belirtilen süre içinde tamamlayabilecek mi?
• Tarafsız değerlendirmeyi etkileyebilecek herhangi bir çıkar çatışması bulunuyor mu?
• Makalenin değerlendirilmesini engelleyecek etik, kişisel, akademik veya kurumsal bir durum var mı?

2. Çıkar Çatışması

Hakemler, değerlendirme sürecinin tarafsızlığını etkileyebilecek gerçek veya potansiyel çıkar çatışmalarını editöre bildirmekle yükümlüdür.

Çıkar çatışması aşağıdakilerle sınırlı olmamak üzere şu durumları kapsayabilir:

• Yazarlarla yakın kişisel veya profesyonel ilişki,
• Yakın zamanda ortak çalışma veya ortak yayın,
• Aynı proje, araştırma grubu veya kurumsal yapı içinde yakın iş birliği,
• Finansal veya mesleki çıkar,
• Çalışmanın sonucundan doğrudan yarar veya zarar görme olasılığı.

Çıkar çatışması konusunda tereddüt bulunması halinde hakem daveti reddetmek yerine durumu editöre açıklayarak editörün karar vermesini isteyebilir.

3. Gizlilik

Hakemler;

• makaleyi veya ek dosyaları üçüncü kişilerle paylaşmamalı,
• makaledeki yayımlanmamış bilgi ve verileri kendi araştırmalarında kullanmamalı,
• yazarların kimliğini araştırmaya çalışmamalı,
• hakemlik görevi veya değerlendirme içeriği hakkında yetkisiz kişilerle görüşmemelidir.

Hakemliğin tamamlanmasından sonra da gizlilik yükümlülüğü devam eder.

4. Yapay Zekâ Kullanımı

Hakemler değerlendirilmek üzere kendilerine gönderilen makaleyi, tablo, şekil, ek dosya, yayımlanmamış veri veya editoryal yazışmaları gizliliği güvence altına alınmamış üretken yapay zekâ sistemlerine yüklememelidir.

Hakemin kendi hazırladığı raporda yalnızca yazım, dilbilgisi veya ifade düzeltmesi amacıyla sınırlı araç kullanımı kabul edilebilir. Bunun ötesindeki yapay zekâ kullanımları editöre açıklanmalıdır.

5. Değerlendirmenin Kapsamı

Hakemlerden makaleyi bir bütün olarak ve özellikle aşağıdaki başlıklar açısından değerlendirmeleri beklenir:

• Amaç ve kapsama uygunluk: Çalışma derginin bilimsel alanıyla uyumlu mudur?
• Özgünlük: Çalışma alana özgün bir katkı sağlıyor mu?
• Bilimsel önem: Araştırma sorusu veya problemi anlamlı ve önemli midir?
• Kuramsal temel: Literatür yeterli, güncel ve eleştirel biçimde ele alınmış mıdır?
• Yöntem: Araştırma deseni, örneklem, ölçme araçları, uygulama ve analiz yöntemleri uygun mudur?
• Bulgular: Sonuçlar açık, sistematik ve yeterli biçimde sunulmuş mudur?
• Tartışma: Bulgular uygun biçimde yorumlanmış ve literatürle ilişkilendirilmiş midir?
• Sonuç: Sonuçlar elde edilen veriler tarafından destekleniyor mu?
• Etik uygunluk: Araştırma etiği gereklilikleri karşılanmış mıdır?
• Yazım ve sunum: Makale açık, anlaşılır ve akademik yazım açısından yeterli midir?

6. Araştırma Makalelerinde Yöntemsel Değerlendirme

Araştırma makalelerinde hakemlerin özellikle aşağıdaki hususları dikkate almaları beklenir:

• Araştırma deseni araştırma sorularına uygun mudur?
• Örneklem veya çalışma grubu yeterli biçimde tanımlanmış mıdır?
• Örnekleme yöntemi uygun mudur?
• Veri toplama araçlarının geçerlik ve güvenirliğine ilişkin yeterli bilgi verilmiş midir?
• Uygulama süreci tekrarlanabilirlik açısından yeterince açıklanmış mıdır?
• İstatistiksel veya nitel analiz yöntemleri araştırma sorularına uygun mudur?
• Analiz varsayımları ve gerekli kontroller dikkate alınmış mıdır?
• Bulgular yöntem ve analizlerle tutarlı mıdır?

7. Derleme Makalelerinde Değerlendirme

Derleme makalelerinde yalnızca literatürün özetlenmiş olması yeterli kabul edilmez. Hakemler çalışmanın literatüre ilişkin eleştirel, bütünleştirici ve özgün bir değerlendirme sunup sunmadığını dikkate almalıdır.

Sistematik derleme, kapsam derlemesi veya meta-analizlerde ayrıca;

• arama stratejisinin açıklığı,
• dâhil etme ve dışlama ölçütleri,
• çalışma seçimi süreci,
• kalite veya yanlılık değerlendirmesi,
• veri sentezi yöntemleri,
• uygun raporlama rehberlerine uyum

değerlendirilmelidir.

8. Etik Sorunların Bildirilmesi

Hakem, değerlendirme sırasında olası bir etik sorun fark ederse bunu yazara yönelik suçlayıcı bir ifade kullanmadan editöre özel görüşler alanında bildirmelidir.

Bu durumlar aşağıdakileri içerebilir:

• İntihal veya aşırı metin benzerliği şüphesi,
• Yinelenen veya parçalanmış yayın,
• Veri uydurma veya tahrifat şüphesi,
• Etik kurul veya onam sorunları,
• Şüpheli görsel veya veri manipülasyonu,
• Uygunsuz yazarlık veya çıkar çatışması,
• Şüpheli veya doğrulanamayan kaynaklar.

9. Hakem Raporunun Yazılması

Hakem raporu açık, gerekçeli ve yazara yol gösterici olmalıdır. Yalnızca “uygun”, “yetersiz” veya “düzeltilmeli” gibi açıklamasız değerlendirmeler yeterli değildir.

Hakem raporunun mümkün olduğunca şu yapıyı izlemesi önerilir:

1. Çalışmanın genel değerlendirmesi ve bilimsel katkısı,
2. Başlıca bilimsel veya yöntemsel sorunlar,
3. Daha küçük düzeltme ve açıklama önerileri,
4. Gerekli görülüyorsa etik veya editoryal konulara ilişkin editöre özel açıklamalar.

Yorumlar somut olmalı ve mümkün olduğunda ilgili bölüm, paragraf, tablo veya şekle işaret etmelidir.

10. Yazara Yönelik Dil ve Üslup

Hakemler;

• kişisel veya küçümseyici ifadelerden kaçınmalı,
• yazarların yeterliliği veya niyeti hakkında varsayımda bulunmamalı,
• önerilerini bilimsel gerekçelerle açıklamalı,
• gereksiz biçimde kendi çalışmalarına atıf yapılmasını istememelidir.

11. Hakem Önerisi

Hakemler değerlendirme sonunda makalenin bilimsel durumu hakkında editöre genel bir öneride bulunur.

• Olduğu gibi kabul: Önemli bir değişiklik gerekmemektedir.
• Küçük düzeltme: Çalışmanın temel bilimsel yapısını değiştirmeyen sınırlı düzeltmeler gereklidir.
• Büyük düzeltme: Makalenin yayımlanabilir hale gelmesi için önemli bilimsel veya yöntemsel değişiklikler gereklidir.
• Yeniden değerlendirme: Önemli değişikliklerin ardından yeniden hakem değerlendirmesi gereklidir.
• Ret: Çalışmanın mevcut haliyle temel bilimsel, yöntemsel veya etik sorunları bulunmaktadır.

12. Revize Edilmiş Makalelerin Değerlendirilmesi

Revize edilmiş bir çalışma yeniden değerlendirmeye gönderildiğinde hakemin öncelikle önceki yorumlarına verilen yanıtları ve yapılan değişiklikleri incelemesi beklenir.

Yazarların her öneriyi kabul etmesi zorunlu değildir. Hakem, yazarın farklı bir yaklaşımı bilimsel ve yeterli bir gerekçeyle açıklayıp açıklamadığını değerlendirmelidir.

Yeni değerlendirme, gereksiz yeni talepler eklemek yerine esas olarak önceki temel sorunların yeterince giderilip giderilmediğine odaklanmalıdır.

13. Değerlendirme Süresi

Hakemlerden değerlendirmelerini sistemde belirtilen süre içerisinde tamamlamaları beklenir. Ek süre gerektiğinde editörlük mümkün olduğunca erken bilgilendirilmelidir.

Hakemin değerlendirmeyi tamamlayamayacağını fark etmesi durumunda görevi uzun süre bekletmek yerine editörlüğü bilgilendirmesi, yeni bir hakemin zamanında görevlendirilebilmesi açısından önemlidir.

14. Editöre Özel Görüşler

Hakem formundaki editöre özel görüş alanı yazarlara gösterilmez. Bu bölüm özellikle;

• etik şüpheler,
• çıkar çatışması,
• hakemlik sürecine ilişkin hassas bilgiler,
• yayın kararına ilişkin yazarlara doğrudan aktarılması uygun olmayan bilimsel gerekçeler

için kullanılabilir.

Bununla birlikte makalenin düzeltilmesine yardımcı olacak bilimsel eleştiriler mümkün olduğunca yazarlara açık biçimde iletilmelidir.

15. Hakemlik Sürecinin Temel İlkesi